Storia dl alpinism tla Val Badia

I pröms vari dl alpinism tla valada

Tl tëmp passè se temô la porsona dales munts dales pizes de pera. Ara aratâ ch’ ares foss le daćiasa de spirić, dîs y malans. Les prömes concuistes a nos conesciüdes ê la traversada dles Alpes da pert de Annibale, l’ann 248 dan Gejù Crist;al ê rové a n’altëza de za. 2.900 metri. Implü â l’imparadù Costantin arpizé por le pröm iade la munt Sinai tratan n pelegrinasc tl ann 385 do Gejù Crist. Da canche le professor y geologh svizer Benedict de Saussure à concuisté le Mont Blanc l’ann 1787, àl bel plan metü man l’era dla concuista de dötes les pizes dles Alpes, ćina ales Dolomites. Dan da duicënt agn zirca, jôn bele sö por munt tla Val Badia, sciöche inće tles atres vals dolomitiches. Al ê poralplü famëis che vardâ o iagri co jô sö por les pizes a ćiacè ćiamurc y muntagnöles. Cun le rové adalerch di pröms “Signurs y baronns” da Inghiltera, Germania y Austria, àl metü man les prömes arpizades alpinistiches documentades.

Chisch signurs s’anuzâ impröma dl’esperiënza de famëis y ćiaciadus por concuisté les pizes plü ambides y plü beles. I injins di pioniers alpinisć ê ala buna, dër rudimentai y ne n’ê gnanca n püch adatà por chëstes ascenjiuns. Le vistimënt ê incomper: an adorâ ćiapì y sćiarpes de lana y stivà, mazes dër lunges cun la piza de fer, cordes de ćianapia por s’assiguré y rucsoć scialdi gragn y fać mal por se portè do i alimënć. Döt l’ecuipajamënt ê incomper, limitâ i movimënć y les atrezatöres ne n’ê nia laurades fora bun y ne jô gnanca massa bun por arpizades lunges y impegnatives. I pröms mënacrëp acompagnâ i pioniers püch sot ala piza, ti consintin spo al signur co paiâ, l’onur da arjunje por pröm la piza. Inće i mius alpinisć damanâ tl pröm l’aiüt di mënacrëp locai, dandadöt por conësce la munt y imparè la tecnica. Mo tosc dedô ési deventà independënć, meton man da arpizé da susc. Cun le tëmp él gnü studié tecniches nöies, le vistimënt à subì trasformaziuns y mioramënć. Les braies lunges de lana, i ćialzà da ciodi, les cordes de ćianapia, i grifs é oramai n recort di “vedli”. Le progres dla tecnica, di materiai y dl’alimentaziun à consentì da fà poscibl ći che dan da cënt o cincant’agn ê feter imposcibl o dër rî.

La data di 12 d’agost 1802 é stada na data significativa por l’alpinism dolomitich. Le caplan don Giuseppe Terza da La Pli de Fodom,nasciü a La Val, à porvè da arpizé la Marmolada deboriada cun cater compagns dla valada. Terza é mort sbriscian jö te n frignun, ma i compagns é sta bugn da rové zeruch te paisc. La notizia â descedè gran comoziun te döta la valada.

An sa che i pröms da jì sön deplü munts de nosc comprensore y dl Grup dl Sela é sta ćiaciadus locai, mo de chisc ne san nò l’inom nò can ch’ai è jüs sö. Mo an po por ejëmpl cuntè sö n valgönes “premières” dl’era alpinistica dolomitica:

- tl 1886 va F. Gerstäcker sön Sas dla Crusc tres la burcia, dedô él gnü metü sö na via ferada,

- tl 1885 röia A. Posselt Czorich sön la piza de Pütia,

- tl 1887 arjunj Posselt Czorich y Ploner la Piza dales Diesc,

- tl 1991 va Grünwald y S. Siorpaes sön la piza dl Conturines,

- tl 1883 röia Purtscheller sön la piza de Lavarela,

- tl 1887 arjunj L.Bernard y W. Meuser le Gran Piz da Cir,

- tl 1880 arpiza Sepl Alton le Sas Pordù, olache al abina bele na crusc de lëgn lassö,

- tl 1872 va Jan y Sepl Alton sön la piza de Pisciadù,

- tl 1894 röia Merz Benesc y Schmitt sön le Dënt de Mezdì,

- tl 1894 vëgn Sas dales Diesc (Grup dl  Sela) arjunt da Moser, Merz y Schuster,

- tl 1903 arjunj L. Heiss dassù la Tor dl Pisciadù,

- tl 1864 conciustëia Paul Grohmann y Giuseppe Irschara le Piz Boà, constatan che denant êl bele gnü lascè le sëgn da famëis y ćiaciadus.

An mëss inće cuntè sö l’esploraziun sistematica dl Grup dl Sela fata da Jan Batista y Sepl Alton danter le 1870 y le 1890. La piza de Sassongher araton che sides gnüda arjunta da famëis locai, tl 1900 é le parëi a süd gnü arpizé por le pröm iade da Germano Kostner.

I pioniers dl alpinism tla Val Badia

I pioniers dl alpinism tla valada ne podô nia ester ater co mënacrëp locai che conesciô bun sües munts y les tecniches adorades al’epoca. Le pröm gran alpinist conesciü y documentadù dl alpinism tla Val Badia é zënzater stè le professur Jan Batista Alton, nasciü a Calfosch l’ann 1845 y mort do le 1900 a Rorëi. N ater gran alpinist badiot é stè Franz Kostner da Corvara, nasciü l’ann 1877. Möt de n paur, él restè zënza pere al eté de 8 agn. Da jonn àl imparè le mestier da tistler da so frè y l’ann 1897 àl ciafè le brevet da mënacrëp. Tl 1898 él gnü cherdè a fà pert di “Kaiserjäger”, les trupes alpines austriaches, olache tl 1900 àl ciafè la promoziun a sergënt. Tl 1902 él pié ia cun na spediziun todëscia comanada dal prof. Merzbacher, cuntra le Caucaso y l’ann 1907 cun n’atra spediziun tl Turchestan, cun le medemo professur Merzbacher y sön ordinn dl prinz Arnolf de Baiern. Do les spediziuns tl’Asia él deventè proprietar dl Hotel Posta a Corvara, olache an vëiga dötaurela trofês de ćiacia coiüs adöm tratan les trasfertes tl turchestan. Al è jü inant cun so laur da ustì y mënacrëp y é gnü conscidré n pionier turistich por döta la valada. Tratan la Pröma Vera mondiala àl comanè le front “Cherz-Col de Lana” sciöche “maggiore” dl bataiun marou di “Kaiserjäger Standschützen”.

Ćiamò al dédaincö él a Corvara vies de pröma ascenjiun che porta l’inom de Franz Kostner. N ater gran alpinist dla Val Badia é stè Sepl Adang, paur de Badia nasciü l’ann 1867. Al à fat deplü de prömes ascenjiuns tla Svizera, tl’Austria y inće sön le “Gran Sasso d’Italia”. Cun n valgügn de sü compagns y mënacrëp, Rudiferia y Bernardi, y n turist dl Mähren, àl l’ann 1901 daurì na via dër ria sön la piza dl grup dl Cir, via che é spo gnüda denominada cun so inom “Via Adang “. Cun le baronn Karl von Freitag von Loringhofen, so gran tliënt, àl fat les prömes arpizades sön le Ćiampać y sön les pizes dl Antersasc.

Sepl Kostner, nasciü l’ann 1872, fre de Franz Kostner, y ustì a Calfosch dal 1912 inant, fajô inće le mënacrëp. Le diplom da mënacrëp àl arjunt l’ann 1893, insciö àl podü jì cun alpinisć sön i parëis dles Dolomites dl Ortles tla Svizera, sön le Grossglockner y inće tl Caucaso. Sciöche mënacrëp êl dër chirì por süa gran esperiënza. Amur y respet por la munt ne ti àl nia ma insigné a so fre Franz, mo inće a so möt Cesco. Cesco Kostner é nasciü l’ann 1905, al ê dër stimé por süa abilité y süa tecnica. Inće sciöche campiun dai schi s’al fat n bun inom. Al é stè le pröm ladin a rové tla squadra nazionala de schi. Tl 1936 àl davagné la gara “Direttissima”sön la Marmolada y tla classifica finala de Copa Europa dl ann 1933 àl albü fortüna: al s’à tlassifiché al terzo post. Sò diplom nazional de maester dai schi â le numer 10.

Pire Pescosta, ustì da Pecëi a Calfosch, acompagnâ dandadöt i alpinisć dl club alpin de Bamberg sö por les munts dl Grup dl Sela.

D’atri mënacrëp che eserzitâ süa ativité é stà Giuseppe Mersa, Pire Pescosta, Oskar Mutschlechner, Giovanni Mersa, Vigile Mersa, Vijo Posch, Germano Kostner, Andrea Sigismondi, Pire Costa, Paolo Pescosta y d’atri.

Tla zona de Mareo ê Franz Kastlunger (1894-1957) le su mënacrëp conesciü; dô él spo rové sò möt Erich, titolar de na pröma arpizada sön la Piza dales Nü.

Ti agn ’20 à scrit Antonio Berti, academich dl C.A.I., manuai y libri desvalis sön les Dolomites. Tl 1928 àl publiché n manual sön les Dolomites orientales, cun descriziuns desvalies di trus y dles arpizadess dla Val Badia. Da recordè él inće i fredesc Bruno y Ettore Castiglioni, che deboriada cun Berti à fat deplü prömes arpizades.

Les üties de munt

Le maester da muradù Iaco Kastlunger da Ruon, â ciafè l’ordin dal D.Ö.A.V.-seziun Bamberg, da fà sö la ütia de Boà l’ann 1893-94, che dedô i é gnüda dedicada ala seziun de Bamberg. Sön i mürs dla costruziun, bele scomenciada tl 1894, à Iaco Kastlunger ti agn 1902-1903 fat sö la ütia de Pisciadù, intres sön ordinn dla seziun de Bamberg. Al ê na picera ütia cun 10 leć. I materiai por la costruziun gnô menà a munt cun injins de süa invenziun. Kastlunger è mort adora, al’eté de 48 agn, tla fraziun Lapoza a Calfosch, a gauja de na insfridida ai riniuns.

Tl scomenciamënt funzionâ la ütia zënza gestiun y degügn che ćiaress sura. La tlé ê da jì a dô te paisc, a Calfosch, Corvara o sön le Ju de Frara. Inće sce la regola dijô che la tlé messâ gnì dada zeruch do da dui dis, l’adorâ düć sciöche ai orô. A chësta manira à la ütia tosc metü man da jì mal, i escurscionisć ajiâ y ne paiâ nia ći ch’ai consumâ.

Insciö ti é la gestiun dla ütia “Masores de Pisciadù” gnüda surandada al gestur de ütia Boà. Ara se tratâ dl mënacrëp da La Ila, Gustin Sorarù da Verda. Dal 1938 ćina ai agn 1940-41, è Pire Pescollderungg da La Ila stè le gestur. Canche al é sbrochè fora la Pröma Vera mondiala è la ütia en gran pert gnüda desdrüta. Tl 1946 é i laurs de ampliamënt gnüs invià ia dala seziun dl C.A.I. de Bologna, che ti à dediché la ütia ala familia Cavazza, plü avisa al möt Franco, ufizial di alpins tomè sön le front grech-albanesc. Do la secunda Vera é i laurs pro la ütia gnüs rovà y la gestiun ti é gnüda surandada al mënacrëp da Calfosch Germano Kostner. Tl 1962, deboriada cun i alpins, àl metü man da alestì le pröm toch dla via ferada, tl 1968 éra gnüda rovada y spo dedicada ala “Brigata Tridentina”. Dal 1980 incà é Renato Costa da La Ila le gestur dla ütia.

La Ütia de Boà ti ê gnüda afidada a Sepl Rungger, inće conesciü cun le surainom “L’fascian”. Ti agn 1907-1908 é la ütia gnüda ampliada dassënn. Do la Pröma Vera éra passada ala S.A.T. (Società Alpinistica Tridentina), che la manajëia dötaurela. L’ann 1889 à la comunité da Calfosch, deboriada cun le professur Alton, scomencè da fa sö la ütia de Pöz, ćiamò incö le travert de tröpes escursciuns. Tl mëteman êl na baraca dër scëmpla, tl 1903 él spo gnü fat sö na dërta ütia sön la basa dla costruziun da denant. Ala fin dla vera ti éra gnüda tuta ala seziun dla Ladinia por ti la surandè ala seziun dl C.A.I. da Balsan.

Tl 1913 à Franz Kostner en colaboraziun cun l’Alpenverein Bamberg metü man la costruziun dla ütia sol Valun (2550 m slm) tl Grup dl Sela. Le finanziamënt s’â surantut l’Alpenverein Bamberg. La ütia â sciöche fin chël da i dè aiüt ai escurscionisć che jô sön y gnô dala piza de Boà y por i arpizadus che amâ arpizé i parëis dl Valun y de Piz da Lech. Mo l’òpera é gnüda architada a gauja dla Pröma Vera tl ann 1914. Insciö ê i mürs deventà na ruina. Tl 1988 é la ütia gnüda fata sö danü sön Valun da pert dl fi, Erich Kostner, che ti l’à dedicada al pere, por recordè l’alpinist badiot. La ütia “Franz Kostner” ti è spo gnüda dada ia al C.A.I. da Balsan.

D.Ö. Alpenverein seziun da Bamberg y C.A.I. Val Badia

Düć i amanć dla munt dla Val Badia ti é debit n rengraziamënt sintì ala seziun dl Deutscher - Österreichischer Alpenverein – Bamberg por l’aiüt y le sostëgn ch’al à pité danter la fin dl 1800 y le scomenciamënt dl 1900. La nasciüda dles üties prinzipales dla zona é na süa òpera: dala ütia de Pöz ala ütia de Boè, dala ütia de Pisciadù ala strutöra iniziala dla ütia de Valun. Tan de laur se mirita stima y amiraziun.

Jan Batista Alton, titolar de deplü prömes arpizades sön le Grup dl Sela, à l’ann 1886 fondè le pröm Club Alpin tles valades ladines; le Deutsch – Östereichischer Alpenverein – seziun Ladinia, che depenô dala seiun prinzipala da Bornech. Tla Val Badia él l’ann 1954 gnü fondè inće la seziun dl C.A.I. Val Badia, seziun dl C.A.I. Südtirol – Balsan. I mëmbri fondadus é stà Rudolf Valentini, Sepl Pescollderungg, Augusto Ploner, i mënacrëp Pire Costa y Andrea Sigismondi. Le pröm presidënt è stè Sepl Pescolderungg da Pedraces. Al é spo gnü do Pire Costa, ustì dla ütia de Pöz.

Ai 31 de dezëmber 1999 compedâ la seziun za. 1000 scrić ite cun 7 mënacrëp. I mëmbri é partis sö te mëmbri ordinars, familiars y jogn. Les ativitês é desvalies y va dal tëmp lëde, ales gites escurscionistiches y schi-alpinistiches, al alpinism jonil, dales ativitês culturales ala segnalaziun y sistemazin di trus y i.i. La seziun à inće na scora cun istruturs diplomà por l’insegnamënt dl schi-alpinism y dl alpinism.

Tl 1954 à le mënacrëp Andrea Sigismondi da La Ila metü sö le pröm grup de socurs alpin dl’Alta Badia. Dal 1990 féjel pert dl Aiüt Alpin Dolomites che ragrupëia i grups de socurs de döt le raiun dolomitich, cun le pröm aiüt de elisocurs, stazionè sides d’invern co d’isté sön Munt Sûc.

Turism

Le scomenciamënt dl turism tl’Alta Val Badia mësson fa jì zeruch ala fin dl 19ejim seco. Le promotur é stè Jan Batista Alton da Calfosch che ne n’ê nia ma n mënacrëp y alpinist de gran valur, mo che ti à fat conësce a sü compagns la belëza dla valada. Insciö él nasciü les prömes strutöres por sciori. Da recordè él inće Pire Pescosta da Pecëi a Calfosch, che é stè le pröm a trasformè so lüch da paur te n albergh por ospité i ghesć. Les fases iniziales dl svilup ne n’é nia stades scëmples dal momënt che d’atres valades ê plü favorides da coliamënć; insciö p.e. Gherdëna cun la ferata da Tlüses a Plan de Gralba o Cortina, cun la ligna conesciüda Calalzo – Cortina – Toblach. A gauja di püć sciori messâ i mënacrëp badioć de conseguënza se trasferì fora dla val, en manira particolara te Gherdëna. Impormò do la Pröma Vera él gnü istituì na sozieté de autotrasporć che coliâ Bornech cun Corvara, da chël momënt àl spo scomencè le svilup turistich.

Les veres mondiales à ma archité sö en pert l’ativité alpinistica : i mënacrëp dla Val Badia se vistî le corù grisc di Kaiserjäger (le medemo co i soldas alpins talians). Reparć militars rovâ adalerch da döta l’Austria. Sön les munts dlungia sciöche Marmolada, Col de Lana y Lagació combatôn por cuaji döt le tëmp de vera y la munt instëssa, sciöche tröpes d’atres dles Dolomites, gnô trasformada te na fortëza colossala plëna de mudamënć y postaziuns defensives tl crëp y tla dlacia. La Val Badia deventâ na secunda ligna fortificada, sön les crestes de Valparola él ćiamò da odëi i resć dles trincèes ćiavades fora chi agn.

Alpinism modern

Do la secunda Vera mondiala é mudé le conzet de conzepì les arpizades. Ales repetiziuns de vies classiches vëgnel afrontè vies de gran eleganza y dificoltês sön i parëis, an va ala scovrida de vies diretes da superè cun l’aiüt de mesi artifiziai ez. La pröma gran concuista va zeruch ai 10-12 de jügn 1952: le parëi süd-ovest dla Piza Scotoni da pert de Lacedelli Ghedina y Lorenzi, na via cun passajes de 6. grad. Te chësta ocajiun s’à Lino Lacedelli concuisté la cherta da vijita por la spediziun taliana ala concuista dl K2 cun Achille Compagnoni, tl ann 195. Ti agn ’70 él gnü daurì sön la Piza Scotoni vies inće plü ries, inće sura le 6. grad.

La pröma arpizada dl parëi de Sas dla Crusc é gnüda desfirada tl 1936 da pert de Kofler y Gabloner. La via é de dificolté mesana-alta. Ai 12-15 de messè 1953 à i franzesc Gabriel y Livanos arpizé por pröms le parëi ovest dl Ćiaval, via cun dificolté de 6. grad. Al è spo da recordè l’arpizada da iadedô sön le Sas dla Crusc l’ann 1962, da pert di austriacs Mayer y Rohracher. L’arpizada plü ria ti é garatada a Reinhold y Günther Messner sön le Pilaster Amez, ai 6-7 de messè 1968. Chësta via é gnüda tlassificada sciöche öna dles plü ries dles Dolomites cun n passaje tlé tlassifiché de 8. grad y n passaje de 7. grad. Sciöche al sozed gonot tles cosses che reverda Reinhold Messner, àn inće chilò indô n rebus. Tla pröma repetiziun da pert dl austriach Heinz Mariacher, â Messner dit ch’al ê imposcibl fa sciöche pröm n passaje de 8. grad, Mariacher â messü fa na varianta a man dërta por podëi jì inant cun n passaje de 7. grad manco. Dal alt s’àl spo lascè jö por za. 4 metri, olache al à desfiré n passaje tachè ala corda. Al dedaincö fej la gran pert di alpinisć la varianta. Tl isté 1969 à Messner y Hirsch daurì la Via dl Gran Mür, dagnora sön le Sas dla Crusc. I agn do él ćiamò gnü daurì vies sön le medemo crëp, dötes de mëndra dificolté. Ti agn sessanta à Messner daurì vies de dificolté mesana sön la Piza dles Nü. D’atres vies ries él da ciafè sön le parëi nord de Pütia y sön i parëis dl Grup dl Sela ch’an vëiga da Calfosch demez.

Sön munt cun sigurté

Chi che ô se gode cun sigurté le plajëi de n’arpizada o de na escursciun, fej bun da contatè n mënacrëp, cîs sc’ai ne n’è nia esperć y ne conësc nia massa bun la zona. Da n valgügn agn incà é i mënacrëp unis te n’assoziaziun y pîta na palëta ampla d’ativitês. La sënta é a Corvara dlungia le parëi da arpizé artifizial.

Inće le free-climbing fej incö pert dla jonëza badiota. Arpizadus jogn s’alenëia te palestres che pîta ćina al 9. grad de dificolté. La palestra atrezada plü conesciüda é ita Sas Dlacia, a San Ćiascian. Y an ne po nia se desmentié dles vies ferades, les vies atrezades cun litres, ciodi y cordes fisses. Ares consënt da fà gites divertëntes por alpinisć y aspiranć alpinisć cun na certa erperiënza y cun n’atrezatöra adeguada (cordes, carabìneri, elm, imbraiatöra) èson intres assigurà ala corda fissa. Les vies ferades plü conesciüdes de nosta valada é: la via ferada ”Tridentina” ćina ala ütia de Pisciadù, la via ”Piz da Lech” sön la piza de Valun, la via “Cesco Tomaselli” sön la piza de Fanes. N’atra via interessanta è sön Sela, la via “Mesoles” sön Piz Selva, tl Grup dl Sela. Da alzè fora él inće les beliscimes vies tla zona de Cortina.

Düċ i tesċ y fotografies é de proprieté dla Lia da Munt Ladinia. Al é vieté adorè chisc materiai sënza aprovaziun dl proprietar.